#

VELPSE KAZEMATTEN BIJ DE IJSSEL

De eerste kazemat (vaak bunker in de volksmond) van de foto ligt aan de IJssel bij de oude steenfabriek. Vanuit de kazemat heb je een fantastisch uitzicht op de rivier en je bent op loopafstand van de oude steenfabriek. Menig penthouse bezitter zou hier jaloers op zijn! De staat van de kazemat is zorgelijk. Het groen woekert er. De redactie zag een verzakking van het gehaal, waarbij de achterwand met ingang aan verzakken is. Het ijzerwerk is zwaar aangetast en de kazemat lijkt meer op een stortplaats dan een meer dan 65 jaar oud oorlogsmonument! De redactie vermoedt dat er zeker 1 meter stort in ligt. Wie doet het onderhoud?

 

Bron; Foto's redactie, V.C. d.d. 26 mei 2011.

 

WAT ZIJN KAZEMATTEN

De bunkers langs de IJssel worden kazematten genoemd. In de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog leek de IJssellinie aanvankelijk meer betekenis te krijgen als verdedigingswerk. In 1938 werd een linie van 350 kazematten aangelegd langs de IJssel en naar het zuiden toe langs het Pannerdens Kanaal, Maas-Waalkanaal, de Maas en het Juliakanaal. Omdat in de legertop een conflict ontstond, werd echter op het laatste moment met troepen geschoven waardoor de IJssellinie werd afgezwakt. In 1940 werd de IJssellinie verder uitgekleed toen alle kanonnen die langs de linie werden gebruikt, moesten worden ingeleverd.

Bron; Link; www.ontdekdeijssellinie.nl/joomla/index.php/wat-is-de-ijssellinie/ijssellinie-voor-de-koude-oorlog

Het Nederlandse woord 'kazemat' is afkomstig uit het Frans (casemate) of Italiaans (casamatta) en duikt in onze taal voor het eerst op in de 16e eeuw (omstreeks het begin van de 80-jarige oorlog). Zowel het Franse als het Italiaanse woord vinden hun oorsprong in het Byzantijns-Griekse woord 'chastmata' en dit woord was een aanduiding voor schietgaten.Kazematten zijn zwaar versterkte ruimten die voorzien zijn van schietgaten en waarin kanonnen of mitrailleurs geplaatst kunnen worden. Zij kunnen zowel onderdeel zijn van een vestingwerk als vrijstaan. Kazematten worden ook wel 'bunkers' genoemd. De oudste kazematten hadden muren en een overdekking van metselwerk. Later werd beton gebruikt en soms ook gietstaal. Er waren verschillende typen kazematten. Die welke tot doel hadden om rivierovergangen te beschermen werden 'brug- of rivierkazematten' genoemd.

Bron; Link; www.graafsmuseum.nl/

 

Bron; Foto 1, Gem. Den haag, foto drie redactie V.C. 26 mei 2011. De foto links laat de Nederlandse militairen zien in een Haagse kazemat. Ook de foto rechts laat dit zien. Dit is zoals de kazematten door militairen gebruikt werden in de meidagen van 1940. Dit was een nagespeelde situatie met originele uniformen. De militairen staan recht op, wat bij de kazemat in Velp niet meer mogelijk is door de hoeveelheid puin in de kazemat. 

HOE GING PLAATSING EN BEMANNING IN Z'N WERK?

Grondeigenaren die grond hadden waarop de IJssellinie was ingetekend, kregen bericht dat er een bunker op zou worden gebouwd en vervolgens kwamen er twee (!! ??) soldaten (?) die met de bouw begonnen, al dan niet in samenwerking met een plaatselijke aannemer (soms werd er kennelijk nog een houten ombouw om gemaakt om de bunker het aanzien van een zomerhuisje te geven. Uit verslagen is op te maken dat de wachtlopende soldaten na de ingebruikname van de bunker bij slecht weer hun wacht soms verplaatsten naar het huis van de grondeigenaar, waar het droog en warm was en waar de koffie klaar stond.

Bron; Boek; De wacht aan de IJssel, belevenissen van II-35 R.I. te Brummen, Doesburg en Rheden in 1939 en 1940, door S. Laansma.

Helaas geeft bovenstaand boekje niets aan over de Velpse kazematten. Het boekje is uitgegeven met een subsidie van o.a. de gem. Rheden. Zoals uit de titel al blijkt, komt Velp er niet in voor, dus voor Velpse doeleinden is het boekje minder geschikt. Het geeft echter wel een goed beeld van de gebeurtenissen tijdens de meidagen van 1940 zoals die zich in deze contreien afspeelden. Er staan ook nog een paar goede foto's in van kazematten, waaronder kazemat 84, die nu nog links naast de lange brug naar Doesburg ligt.

 

Bron; Archief V.C.

DE VELPSE KAZEMATTEN EN HUN VERHAAL

De redactie heeft nog niets kunnen vinden of deze kazematten onderdeel van de strijd in 1940 of 1944 en 1945 zijn geweest. We kwam de redactie een link tegen van een oorlogsmonument in Rheden waarbij de IJssellinie genoemd werd. Link; www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/monument-detail/_rp_main_elementId/1_5808  De redactie is op zoek naar het verhaal van de Velpse kazematten. Wie kan meer vertellen? Reacties graag via het gastenboek

Inundaties waren uitgevoerd in het polderdistrict "Het Arnhemse en het Velper Broek". Een keten van kazematten completeerde de IJssellinie. Aldus een citaat van de site van de Stichting 40/ 45.

Bron; Link; sites.google.com/site/comite4meirheden/oorlogstijd-1

Teunis Braakman uit Hellendoorn is gesneuveld op 10 mei 1940 tijdens de verdediging van de IJssellinie bij Rheden. Deze linie was een van de eerste plaatsen waar de Duitsers tegen gehouden konden worden. Teunis is begraven in het verzamelgraf op deze begraafplaats. Meer informatie over de IJssellinie kunt u vinden via de link; www.oorlogsmusea.nl/artikel/12101/Nederlandse-Oorlogsgraven-Hellendoorn.htm

DE KAZEMAT BIJ DE STEENFABRIEK

Onderstaande kaart uit het boek; De krijsverrichtingen aan het Oostfront mei 1940 V. Nierstrasz. De kaart bijv. het Velpse inundatiegebied het Velper Broek goed zien. Tevens zijn duidelijk de Velpse kazematten aangegeven en welk bereik het schootsveld moest hebben. Als we in het Velpse stuk van de IJssellinie uit gaan van 2 man per stelling, dan komen we toch zeker uit op 20 tot 25 man? Die aantal zal alleen rond de eerste meidagen van 1940 zo zijn geweest.

De toelichting van de symbolen op de kaart. 

 

Van de lichte kazemat S3a was het ontwerp klaar op 15 april 1939. Het ontwerp van het Centraal Inundatie en Technisch Bureau (CITB) voorzag in drie grote schietgaten en was bedoeld voor 1 lichte mitrailleur M'20, waarbij de commandant mocht bepalen welk van de drie schietgaten daarvoor in aanmerking kwam.

 

De schietgaten hadden samen een schootsveld van 190 graden. Zeventig graden per schietgat en een kleine overlap. De twee ongebruikte konden desgewenst worden afgesloten met een luik van 2cm staal. Er waren geen voorzieningen voor observatie, de schutter moest dus over en langs zijn wapen door het schietgat kijken om doelen waar te nemen. De kazemat bestond enkel uit een gevechtsruimte met een achteruitgang, uitgevoerd met geweerschietgat en muren van 80 cm gewapend beton. Daarmee was het weerstandvermogen gering (W12-W15) Aangezien de schietgaten ook nog eens groot waren, bleek de S3a een zeer kwetsbare kazemat tijdens de meidagen in 1940. Vele werden door schietgattreffers uitgeschakeld. Toen de kazematten werden gebouwd, ging men dan ook nog niet uit van de cruciale rol. Inclusief de exemplaren met klimkoker zijn er in heel Nederland 763 S3-kazematten gerealiseerd. Bijnamen van deze scherfvrije kazematten waren Spinnekoppen en Stekelvarkens.

Bron; Link; www.grebbelinie.nl/page/s3 

 

De kazemat bij de steenfabriek is een S-kazemat 28. Dit is een kazemat, type Stekelvarken. S staat voor stekelvarken en deze heeft drie schietgaten. Link; www.forten.info/index.htm Dit is een van de circa 400 kazematten die in de jaren 30 langs de IJssel zijn gebouwd, is slechts een beperkt aantal overgebleven. Op de westelijke oever zijn tussen Brummen en Velp nog een redelijk groot aantal verschillende type kazematten aanwezig.

In Drenthe zijn nog vier kazematten van het S-type aanwezig, bij Noord-Sleen en bij Oosterhesselerbrug. Zij zijn aangelegd in 1939 bij het inrichten van de verdedigingslinies die in Drenthe ten doel hadden om de opmars van vanuit het oosten te vertragen. De bijbehorende foto is mooi voorbeeld van een S-kazemat met camouflagenet.

Bron; Link; www.encyclopediedrenthe.nl/Kazematten#

Bron; www.boekje-pienter.nl/html/canon.htm

ANDERE VELPSE KAZEMATTEN

De eerste veronderstelde kazemat, op onderstaande foto is gelegen tegenover het poldergemaal De Volharding en ligt juist ten zuiden van de IJsselweg (de A348) bij het industrieterrein De Beemd aan de Lathumseveerweg en bij de A12. Indien dit ook kazemat was, is deze nu weg. De redactie vermoedt dat deze verwijderd is te behoeve van de enorme aanpassingen bij het gemaal rond 2009. De veronderstelde kazemat is nog net te zien als grijs blokje tegenover het gemaal. Is deze daarna ingegraven of verwijderd?

   

Bron; Link; www.absolutefacts.nl/gelderland/velp/straat/lathumseveerweg.htm Foto rechts; redactie V.V. d.d. 15 jan. 2012.

De tweede andere kazematten (zo bleek bij het bezoek dat er 2 twee waren) liggen aan de IJssel in de richting van de Westervoortsebrug en is alleen vanuit de weilanden te bereiken. De redactie zal hier een bezoek aan brengen. Deze zijn soms niet te bereiken door hoge waterstanden. Dit is ook een kazemat, type Stekelvarken (num. 23) en een B- kazemat (de B staat voor beton met nummer 24). Een S- kazemat staat voor stekelvarken. Deze heeft drie schietgaten. De kazematten werden oplopend genummerd. Met dank aan de heer A. Logeman, van; www.ontdekdeijssellinie.nl/joomla/index.php/wat-is-de-ijssellinie/ijssellinie-voor-de-koude-oorlog

 

Bron; Link; www.absolutefacts.nl/gelderland/velp/straat/lathumseveerweg.htm

DE KOUDE OORLOG

Na de Tweede Wereldoorlog kreeg de IJssellinie haar bekendste functie als verdedigingswerk tegen de Russen. Wat de betekenis hierin was voor de kazematten in Velp is voor de redactie nog onduidelijk.

In de meidagen van 1940 werden geen zinkschepen gebruikt in de rivieren. Wel werden tijdens de Koude Oorlog zinkschepen gebruikt. Onderstaande afbeelding is de stuw in de Waal bij Bemmel. Bij Arnhem en Olst lagen ok van deze stuwen om de rivieren af te sluiten. Deze IJssellinie uit de Koude Oorlog bestond van 1950 tot 1964. Daarna werd de linie ontmanteld. De Stichting IJssellinie en Menno van Couhoorn hebben samen de relicten geïnventariseerd en zijn nu bezig samen met gemeenten en provincies Gelderland en Overijssel de relicten te beschermen en beleefbaar te maken.

Ten tijde van de Koude Oorlog lagen in de rivier tussen Velp en Arnhem lagen zinkschepen om eventuele vijanden tegen te houden.

 

Bron; Link; runtil11.tripod.com/fietsroute_8_Waaluiterwaarden/Fietsroute_8_-_Waalpolder-route.htm#Rijnlopen1300nChr

De jaren van de Koude oorlog waren in Nederland, net zoals in andere delen van Europa, een angstige tijd. De officiële gedragslijn was dat er rekening gehouden moest worden met een vijand uit het oosten. De Nederlandse regering had niet voldoende geld om permanent grote hoeveelheden militairen aan de oostgrens te legeren. Daarom greep de Nederlandse overheid terug op een oud, maar nooit in de praktijk getest, recept: een waterlinie. Deze keer echter niet in Holland, maar meer naar het oosten.

Tussen Arnhem en Zwolle verrees de IJssellinie. Totale lengte 120 kilometer en op sommige plaatsen tot 10 kilometer diep. De aanleg van een uitvoerig stelsel van werken moest het mogelijk maken om in geval van nood een omvangrijk gebied rond te IJssel te inunderen. De hoop was dat deze inundaties bij een inval uit het oosten, lees een inval van het Rode leger, de vijand zouden tegenhouden of op zijn minst vertragen. De bondgenoten - lees de Engelsen - zouden dan mogelijk genoeg tijd hebben om te mobiliseren en Nederland met manschappen en materieel te hulp te komen. Het idee achter de IJssellinie was uitermate simpel. De Waal bij Nijmegen en de Nederrijn bij Arnhem zouden met drijvende caissons worden afgesloten. De caissons zouden daarna tot zinken worden gebracht. De gehele waterafvoer van Rijn en Waal zou dan via de IJssel moeten verlopen. Dit betekende een bijna 10x zo grote waterhoeveelheid als de rivier normaal te verwerken kreeg.

 

Het gevolg van de afsluiting zou natuurlijk zijn dat grote oppervlakken langs de Ijssel onder water zouden komen te staan. Het effect zou nog verder vergroot worden door op een aantal strategische plaatsen de dijken door te steken. Hoe men ooit heeft kunnen denken dat het zou werken, is een raadsel. De inlichtingendienst rekende er bijvoorbeeld mee dat ze een week van te voren zou weten wanneer de inval zou plaatsvinden. Het volledig in stelling brengen van de IJssellinie zou ongeveer twee weken in beslag nemen. Cynisch detail is nog dat men er rekening mee hield dat er een loos alarm zou kunnen optreden. Een groot gebied zou dan voor niets onder water zijn gezet en met de mensen in het gebied was verder geen rekening gehouden. Tegenwoordig zouden we dat 'collateral damage' noemen.

Bron; LInk; www.inzichten.nl/geschiedenis/geschied_35.htm

Uiteindelijk werden de kazematten dichtgemetseld, de maskeringshaken op de Stekelvarkens werden kromgebogen, omdat ze als steunpunt voor camouflagemateriaal geen functie meer hadden. Kinderen die op de onbeheerde kazematten zouden klimmen, konden zich er niet zo makkelijk meer aan bezeren. Na de oorlog werden de meeste dichtgemetselde schietgaten weer opengemaakt, meestal door nieuwsgierige jeugd die op en in de kazematten speelden.

PROJECT GELEGERD IN GELDERLAND

In de zomer van 2012 staat Gelderland in het teken van 'Gelegerd in Gelderland': een drie maanden durend erfgoedfestival met volop aandacht voor het militaire verleden van de provincie. Het festival bestaat uit een groot aantal activiteiten, zoals tentoonstellingen, nagespeelde veldslagen, muziek, theater, wandel- en fietsroutes, lezingen en debatten.

Door de provincie Gelderland lopen belangrijke verdedigingslinies, zoals de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de IJssellinie. In de 19e en 20e eeuw werd de Veluwe hét oefenterrein bij uitstek voor dienstplichtige militairen.

Het Oral History project is op zoek naar de verhalen van mensen die betrokken waren bij het militaire leven in Gelderland. En in de volle breedte: de militairen zelf, maar ook de mensen die (beroepshalve) met hen te maken hadden. Verder zoeken we naar mensen die meegewerkt hebben aan het bouwen van bijvoorbeeld bunkers, stuwen en pontons.

Belangstellenden kunnen zich opgeven via info@gelegerdingelderland.nl.

De redactie heeft zich opgegeven voor het project en zou op die manier het Velpse gedeelte en de daarbij behorende verhalen in kaart willen brengen.

 

 

Bron; Foto's redactie V.C. d.d. 15 jan. 2011.

VOORTGANG IN JAN. 2012

Tijdens een tweede bezoek aan de kazemat bij de steenfabriek heeft de redactie metingen verricht en de kazemat nog een goed geinspecteerd. De achterwand (gericht op de snelweg) meet 5 meter en heeft de ingang, dan komen twee haakse zijwandjes, 1 meter, 2 volgende wanden lopen schuin weg en meter 2.50 meter en hebben beide een schietopening, dan volgt de voorwand, gericht op de rivier en meet 2.50 meter en heeft een schietgat. De dikte van de wanden is ongeveer 50 cm. Het geheel is van beton gemaakt.

De verzakking neemt eerder toe dan af. Er is binnen brand gesticht waardoor het plafond schade heeft opgelopen en nu het gaaswerk van het plafond te zien is. Er ligt zo'n enorme hoeveelheid puin is dat het vermoeden bestaat dat dit zeker in meter diep is. Er zijn drie schietopeningen en 1 wat grotere opening aan de achterzijde. Waarschijnlijk bedoelt als de ingang. Hier boven zitten u ijzers, zo ook aan de binnenzijde. Waarschijnlijk bedoelt om vast te houden bij binnengaan en vertrek.

 

Bron; Foto's redactie V.V. d.d. 15 jan. 2012.

Alle openingen hebben nog de bevestigingen voor de voormalige ijzeren luiken. De ijzeren sponning aan de kant van de steenfabriek is in slechte staat. Bovenstaande foto kwam de redactie op het net tegen en laat het naar beneden scharnierende luik zien. Deze zijn helaas in Velp allemaal verdwenen.

 

Bron; Foto's redactie V.V. d.d. 15 jan. 2012.

De drie schietopeningen hebben in de sponning een ijzeren driehoek/ houder voor waarschijnlijk een mitrailleur. Aan de binenzijde zijn geen historische aanduidingen meer te zien. Wel zijn er enkele in het beton gegoten gaten waar houtresten van balkjes in zitten. Hier heeft een constructie in gezeten? Wat bleek dat dit met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid de bevestigingspunten van de ventilator van de luchtverversing. Men beschikte destijds nog niet over krachtige klopboren dus werden blokjes hout tijdens het storten van het beton aangebracht. Het is te begrijpen dat wanneer je een of meerdere vuurwapens in zo een kleine ruimte afvuurt dat er dan sprake is van een behoorlijke hoeveelheid kruitdamp. Ondanks dat dit de favoriete geur is voor de gemiddelde krijgsman neemt dat niet weg dat deze damp giftig is. De ventilatoren werden met de hand bedient en de uitlaten bevinden zich links en rechts van het toegangsgat. De kazematten beschikten niet over telefoon of radio.

De redactie kan aan de buitenkant geen sporen ontdekken van camouflagekleuren. Op alle wanden zitten uitstekende bouten. Vermoeden bestaat dat hier nog een constructie op vastgezet kan worden?

Bron; Foto redactie V.V. d.d. 15 jan. 2012.

Voor het behoud kan er met simpele ingrepen wat gedaan worden. Binnen schoonmaken, nieuwe luiken maken en het terrein er omheen aantrekkelijk maken. Leuk zou zijn als de gemeente ook hier een infobordje zou plaatsen.

De redactie heeft contact gehad met een woordvoerder van de Gemeente Rheden over de Velpse kazematten van de IJssellinie. Deze gaf aan uit te gaan zoeken waar verantwoordelijkheden liggen ten aanzien van de kazematten. De kazematten bleken geen onderdeel van de erfgoedlijst van de Gemeente Rheden. Dit wordt verder bekeken. Tevens zal ook gekeken worden naar het onderhoud van de kazematten maar niet alleen de Velpse kazematten worden in kaart gebracht maar ook alle Rhedense verdedigingswerken van de IJssellinie worden nu in kaart gebracht. Mooi is ook dat er bekeken gaat worden om de kazematten deel uit te laten maken van toeristische erfgoedplaatsen, door bijv. informatie borden te plaatsen. 

 

Bron; www.bing.com/maps/  Foto 1; S- Kazemat aan de IJssel, achter de Beemd II, foto 2; B- kazemat, de Neus, foto 3, S- kazemat onder de boom bij fietspad bij oude steenfabriek.

VOORTGANG FEBRUARI 2012

De redactie trok de laarzen aan en hoopte dat water en ijs uit de uiterwaarden verdwenen zou zijn om de laatste, nog te bezoeken, Velpse kazemat te bezoeken. Het bezoek leverde uiteindelijk een extra voor de redactie onbekende kazemat op. Bijzonder was dat deze kazemat een afwijkende vorm had ten opzichte van de andere twee kazematten. Hier zal de redactie navraag naar doen. De staat van beide kazematten is vergelijkbaar te noemen met die van de steenfabriek. De kazemat bij de steenfabriek heeft echter nog wel een behoorlijke verzakking, wat bij deze twee kazematten niet het geval is.

De S- 23, B- 24 en de nog vermoedelijke B- 25 liggen op de dijk maar zijn met geen enkele weg verbonden. De redactie merkte tijdens het bezoek dat voordat je er bent, je meerdere broeklanden door moet en dit erg drassig kan zijn. Het zal dus een hele klus geweest zijn om de kazematten aan te leggen, tenzij aanvoer vanaf de waterkant mogelijk was.

DE S- KAZEMAT (STEKELVARKEN), S- 23

Van deze kazemat waren alle schietgaten dichtgemaakt met stenen en een laag beton/ cement. De ingang was voor een klein deel opengemaakt en zodoende kon de redactie een foto maken. Ook deze kazemat zat vol puin en zand. De redactie zal geen verdere verzakkingen. Naast de kazemat vond de redactie een hoefijzer. Een verloren hoefijzer van een paard ingezet in de meidagen van 1940?

 

 

Bron; Foto's redactie V.C., d.d. 19 feb. 2012.

DE B- KAZEMAT (BETON), NUM. B- 24

 

 

     

Bron; Foto's redactie V.C., d.d. 19 feb. 2012. De eerste foto van de derde rij laat mooi de afvoerbuizen naar buiten zien en ook het houten blokje waar de ventilator aan hing. De laatste foto laat het drieluik zien boven en in het zogenaamde neusgedeelte. Helaas ook dichtgemaakt.

De B- kazematten zijn bedoeld om flankerend vuur uit te brengen, dus vóór de kazemattenlinie langs. Het schietgat heeft dan ook een dikke betonbescherming naar vijandszijde, ook wel genoemd de Neus. De redactie vermoedt, na bestudering van de kaart, dat er nog een B- 25 moet zijn. Onderzoek volgt.

EIGENDOM EN RESTAURATIES

Naar alle waarschijnlijkheid is de grondeigenaar de juridische eigenaar? Omdat veel kazematten inmiddels op erfgoedlijsten staan of op de monumentenlijst, zijn ze beschermd en mag je ze niet kapot maken of anderszins weg werken. Kennelijk is het door natuurlijke oorzaak weg zakken van een kazemat, wat we veel zien, geen reden om actie te ondernemen, of die natuurlijke oorzaak nou een gevolg was van menselijk handelen of niet. Hierdoor gaan en zijn veel kazematten verloren.

Na wat rondvragen en mailen bleek dat de Stichting Menno van Coehoorn al in 2009 bezig is geweest en hun zorg uitgesproken hebben over bepaalde kazematten in de Gemeente Rheden. De stichting stelde de volgende onderstaande conclusies en dus ook vragen aan de gemeente. Wat hier uitgekomen is is de redactie nog niet bekend.

De brief, 9 maart 2009;

De doelstellingen van onze stichting. In het kort bestaan die uit het bevorderen van de instandhouding en herkenbaarheid van voormalige verdedigingswerken en de daarbij behorende militair-historische infrastructuur ( o.a. linies, stellingen, bouwwerken) in Nederland of daarbuiten, mits met een Nederlands verleden. Hierbij kunnen ook landschap en natuur een belangrijke rol spelen, omdat er soms een duidelijk verband is tussen het een en het ander. Onze stichting is 75 jaar geleden opgericht, toen de wallen van Naarden dreigden te worden geslecht. In de loop van al die jaren is een enorme kennis en expertise op dit terrein opgebouwd. 

Van de toenmalige IJssellinie uit de jaren 1939-1940 is niet veel meer terug te vinden. Op het Rhedense grondgebied bevindt zich echter nog een ensemble van in ieder geval twee B- kazematten, B50 en B51, gelegen aan de Oversteeg te De Steeg. Samen met de B-kazemat B23 bij Velp en kazemat 85a aan de Dierense Hank zijn dit de enige resterende B-kazematten in dit gedeelte van de voormalige IJssellinie uit het Interbellum.  

Ten aanzien van de kazematten met de nummers B50 en B51 kan gesteld worden dat dit een uniek ensemble is binnen de IJssellinie maar ook ten opzichte van de andere verdedigingslinies van die periode in Nederland. 

Wat maakt deze twee kazematten nu uniek:

B51 is ingegraven tot op maaiveldhoogte en voorzien van een klimkoker.

B50 is op zeer korte afstand (125 meter) van de eerstgenoemde kazemat geplaatst en die situatie komt in Nederland nergens anders voor.

De taak van beide kazematten was het uitbrengen van flankerend vuur, waarbij B50 over B51 heen kon vuren. De plaatsing van twee B-kazematten op een zeer korte afstand van elkaar heeft te maken met de scherpe kromming van de rivier de IJssel ter plaatse. 

Bij het waterschap Rijn- IJssel bestaan plannen om ter hoogte van kazemat B51 een nieuw rioolgemaal aan te leggen. De kans bestaat dat de kazemat dan in de weg komt te liggen, wat in zou houden dat hij dient te verdwijnen. Met die verdwijning zou een uniek stuk militair-cultureel erfgoed niet langer voor ons nageslacht bewaard blijven. 

Zoals gezegd: veel van de toenmalige IJssellinie is verdwenen en onze stichting ziet gaarne het behoud van de nog overgebleven restanten. Behalve de genoemde kazematten uit de jaren ’39-‘40 bevindt zich bij de brug over de IJssel bij Doesburg nóg een tankkazemat. Deze behoort tot de Rijn-IJssellinie uit de Koude Oorlog (jaren ’50). Ook deze tankkazemat is uniek. De lange, betonnen, achteruitgang maakt hem sterk afwijkend van de standaard tankkazemat uit de Rijn-IJssellinie. 

Bron; www.coehoorn.nl   

Planologische bescherming   

Uit onze informatie blijkt dat geen van de in deze brief genoemde objecten enige vorm van (planologische) bescherming genieten. De kazematten B50 en B51 worden wel genoemd in de erfgoedlijst van de gemeente Rheden. Onze stichting verzoekt u dan ook de mogelijkheid te bezien dit militair-cultureel erfgoed aan te wijzen als gemeentelijk monument en/of op te nemen in het ter plaatse vigerende bestemmingsplan.

De typen kazematten zijn S, B, G en brugkazematten. Op het fort Westervoort stonden er twee. Zij zijn bij aanleg van de Pleyroute gesloopt. Bij de Waalbrug bij Nijmegen zijn ze alle drie nog aanwezig. De G (Gietstalen) kazematten zijn nagenoeg allemaal door de Duitsers gesloopt vanwege het hoogwaardige staal wat werd gebruikt. Op fort Vechten, Rhijnauwen en de haven van Vlissingen bevinden zich nog enkele G kazematten.

VOORTGANG JUNI 2012

Inmiddels heeft de organisatie van Museum Velp de kazemat zo ver uitgeruimd dat de op de onderstaande foto's in het zicht zijnde stukken puin er uit zijn. De hoop is dat de volle aanhangwagen puin binnenkort verwijderd zal worden! Voor de voortgang moet er zeker nog een meter zand en klein afval en puin uit de kazemat weggehaald worden. Pas dan is het mogelijk er rechtop te staan!

De organisatie van Museum Velp heeft zondag 24 juni, tussen 10.00 uur en 12.30 uur, bij de kazemat bij de steenfabriek aan de Lathumseveerweg aan de IJssel gestaan. Museum Velp wide graag het een en ander aan verhalen over de kazematten vertellen maar ook te weten komen.

Weet u meer en kunt u ons verhalen vertellen plaatst u dan een reactie in het gastenboek. De foto's onder laten de resultaten van de werkzaamheden van de organisatie van Museum Velp zien voor en na wat snoeiwerk bij de kazemat. Tevens heeft Museum Velp een volle aanhangwagen puin uit de kazemat verwijderd. Spontaan begonnen twee Velpse fietsers mee te helpen met snoeiwerk. Waarvoor dank! Natuurlijk kwam hierbij ook weer een gesprek op gang over het zwemmen in de IJssel zo rond de jaren 50 en 60, waarbij naast het zwemmen het drinken van een drankje en het luisteren naar een plaatje op de mobiele platenspeler ook een belangrijke rol speelde! De Velpse geschiedenis werd hiermee weer heel makkelijk vastgelegd.

Nu ook in de Gelderlander; www.glderlander.nl/voorpagina/veluwezoom_oost/11239208/Actie-voor-behoud-bunkers-in-Velp.ece

Foto 1 laat de kazemat met een camouflagenetbedekking zien. Het zou er rond begin 1940 zo uit gezien kunnen hebben. Hier zijn helaas (nog) geen foto's van opgedoken! Het was wel de bedoeling dat deze kazemat een camouflagenet zou hebben omdat de uitstekende bouten hiervoor speciaal aangebracht waren.

   

 

Bron; Foto's redactie V.C., juni 2012.

Zie ook rheden.nieuws.nl/71999

INFORMATIEOCHTEND 24 JUNI 2012

Enkele bezoekers trotseerden weer en wind voor een bezoek aan de Velpse kazemat! De aanleiding van de bezoeken varieerde van sentiment, tot meer informatie willen hebben over de kazematten en zelfs willen ondersteunen bij het behoud van de kazematten! Ondanks hevige windvlagen, waarbij de partytent met Museum Velp uitstalling bijna de IJssel in vloog, heeft Museum Velp nog enige voorlichting kunnen geven! De dagen van voorbereiding waren fraai maar de dag zelf was bar en boos. Er waren mogelijkheden om de bunker te beklimmen en binnen te gaan en binnen brandden ouderwetse stormlampen, zoals ze waarschijnlijk destijds ook gebruikt werden. Verder liet een complete fotorapportage en beschrijving de stand van zaken over de historie en staat van onderhoud van de Velpse kazematten zien (indien wind en regen het toe lieten!).  De organisatie van Museum Velp is zich aan het beraden de voorlichting een keer over te doen onder betere weersomstandigheden. Verder zijn er plannen voor het leeg ruimen van de kazemat en het maken van voorlopige houten luiken. Hiervoor zoekt Museum Velp nog vrijwilligers!!!

     

 

    

 

Bron; Foto's 1, 2 dhr. T. Jansen, 3, 4 mevrouw A. Withaar, 5, 6 EN 7, redactie V.C., 24 juni 2012.

JULI 2012

Nieuws en nieuwe feiten over de bemanning van de Velpse kazematten. De gemeente heeft zelf de hoop puin weg laten halen bij de kazemat, hulde aan de gemeente. Foto's volgen. Volgende week zou Museum Velp in actie komen, maar dit kan dus uitblijven! Tevens heeft de gemeente het bankje verzet, waardoor de kazemat beter in het zicht komt. Zo te merken heeft rayonbeheer de draad opgepakt!

Bij navraag bij Stichting Greb bleek het volgende; De informatie is afkomstig uit het Stafwerk IJssellinie en diverse verslagen van III - 35 RI. Daaruit blijkt dat de kazematten 22 t/m 26 in het vak van 1-III-35 RI waren bezet door de 4e seectie van die compagnie. Het ging hier dus zeker niet om politietroepen, die in principe waren gereserveerd voor de bewaking van bruggen bij de rivier. In dit vak (bij Velp) hebben de Duitse troepen geen oversteekpogingen gedaan en door de genoemde kazematten is dan ook geen vuur uitgebracht. Over de kazematten 27, 28 en 29 in het vak van 2-III-35 RI is helaas niets bekend qua bezetting. Er is wel een verslag van de commandant, 1e luitenant Van Aerle beschikbaar. Het Stafwerk IJssellinie is, wat dit vak van 2-III-35 RI betreft, daar duidelijk op gebaseerd. Wat hierin staat is helaas op dit moment niet bekend.  De bezetting zal zo goed als zeker hebben bestaan uit infanterie en niet uit politietroepen (om dezelfde reden als boven). Ook in dit vak is op de 10e mei niet daadwerkelijk gevochten. Er hebben in deze sector geen oversteekpogingen plaats gevonden door de Duitse troepen. Met dank aan de heer H. Groenman, www.grebbeberg.nl/

AUGUSTUS 2012

De organisatie van Museum Velp bezoekt Grebbelinie, op uitnodiging van leden van de Stichting Greb, link; www.grebbeberg.nl/. Het doel was orientatie op restauratie van de Velpse kazemat. Wat zijn mogelijkheden, hoe hebben de leden van de stichting Greb dit aangepakt? De kazematten zijn te bereiken via de Cuneraweg in Rhenen. 2 Kazematten zijn nog heel, meerdere anderen zijn in 1940 al opgeblazen door de Duitse troepen. Onderstaande foto's laten het ongeveer 25 bij 35 cm rondom metende en 1,8 c, dikke luikje van plaatstaal zien. Het kan naar buiten opengeklapt worden en heeft een vergrendeling voor het schietplaatje. Deze luiken zijn naar origineel ontwerp nagemaakt door een constructiebedrijf in Zeist. Kosten voor de kleine luikjes bedroegen ongeveer 750 euro, het toegangsluik van de kazemat zal duurder geweest zijn! Foto 3 laat een afzuiginstallatie zien, wellicht is deze in Velp ook ooit zo aanwezig geweest? Foto 4 toont de zware bewapening van het beton, dat bij deze kazemat zwaar beschadigd is door inslagen van vijandelijk vuur.

 

   

Bron; Foto's redactie V.C., 28 aug. 2012.

9 SEPTEMBER MONUMENTENDAG 2012

 

De Gelderlander kopte zaterdag 8 sept. het krantenartikel over Monumentendag; Kazemat Velp nieuw onderdeel tijdens Open Monumentendag. De opmars was dus al goed en de uitwerking van de dag resulteerde in zeker 100 bezoekers gedurende de dag. Waarbij twee groepen door elkaar liepen, van spontane bezoekers die toevallig op de fiets langs kwamen en toch even kijkje wilde nemen en een groep bezoekers die de openstelling uit de kranten vernomen had. Veel bezoekers gaven aan; we komen er regelmatig langs maar nemen eigenlijk nooit een kijkje maar doordat het er nu even verzorgd uit ziet en ze andere bezoekers zagen, willen wij ook wel even kijken.

 

Natuurlijk zorgde het mooie weer helemaal voor het meeste succes. Museum Velp had tevens een zestal leskisten/ informatiekisten ingericht die een mooie aanvulling vormden op het kazemattenverhaal. Hierbij waren tevens de recentelijk, door Museum Velp, verworven kogels uit de van Pallandtstraat (zie artikel) te zien. Tijdens de dag bleek dat de kogels zowel Duits, Engels en Nederlands van origine waren! Dit verklaarde een bezoekende kenner van dit materiaal.

 

Een zeer fraaie aanvulling op het verhaal van de kazematten was het verhaal van twee verschillende bezoekers dat de soldaten die in de meidagen van 40 de kazematten bemand hadden, door de Duitsers opgesloten werden in de kazematten zelf! Vervolgens bleek uit het verhaal dat bij de Velpse kazematten de jongens bevrijd zijn door een Velpse pastor. In Rheden werden de soldaten bevrijd door boeren. Deze wilden aan het werk maar ontdekten ook dichte kazematten en hoorden mannenstemmen in de kazematten. De deuren werden vrij gemaakt en de soldaten konden zodoende uit handen van de Duitsers blijven.

 

Bij veel oudere bezoekers zijn nog onduidelijkheden; wanneer zijn ze gemaakt en door wie, staan ze er nog allemaal en ze blijven toch wel bewaard? Veel kinderen hebben geen idee waar ze voor dienden en vinden het erg interessant om er in dan wel op te mogen klimmen. Een idee voor de toekomst zou zeker zijn de kazemat door schoolklassen te laten bezoeken. Met name gericht op historische uitleg van de functie en de beleving om in zo'n enorm kleine ruimte te moeten vechten dan wel overleven.

 

Gezien het enthousiasme van de bezoekers wil Museum Velp er graag naar streven de kazemat van een historisch beschrijving ter plaatse te voorzien en de kazemat toegankelijk, maar ook afsluitbaar te maken voor gewenste en ongewenste bezoekers.

Bron; Foto's, 9 sept. 2012, de heer Alberts, Mevr. Withaar, Velp.

JANUARI 2014

Werkgroep IJssellinie Kazematten Gemeente Rheden komt voor een derde keer bijeen. De werkgroep bestaat inmiddels uit zo'n tien leden. De leden zijn mooi verdeeld over alle dorpen van de Gemeente Rheden. De werkgroep kwam bijeen in de ruimte van Museum Velp voor een speciale presentatiecursus kazematten in de gemeente en de werking en historie van de IJssellinie. De heer R. van de Werff, betrokken bij de St. Menno van Coehoorn, gaf de presentatie. Na de gezellige maar informatieve bijeenkomst werd besloten een volgende keer het veld in te gaan om de objecten in het landschap beter te bekijken. De werkgroep heeft zich ook ten doel gesteld het publiek te informeren over komende activiteiten of nieuws. Mocht u meer informatie wensen of zich willen aanmelden voor de activiteiten van de werkgroep dan kunt u contact opnemen met; Mevr. drs. ing. J. Roselle, Technisch medewerker Monumenten | Uitvoering Ruimte Gemeente Rheden, T (026) 49 76 437, j.roselle@rheden.nl.

 

MEI 2014

De organisatie van Museum Velp plaatst weer een nieuwe informatiekaart in het bord bij de kazemat aan de Lathmuseveerweg. Deze was op onverklaarbare wijze verdwenen! Hopelijk gaat deze wat langer mee. Op het moment van schrijven bekijkt Natuurmonumenten de wat te doen met de Velpse kazematten binnen de Velperwaarden. De kazematten doen dit jaar niet mee met de Monumentendagen. Daarvoor in de plaats zal er een activiteit zijn bij het oude emplacement bij het NS station in Velp.

 

 

Dit artikel is mede tot stand gekomen door;

De heer G. van Essen

De heer A. Logemann

H. Groenman

De heer R. van der Werff